Δημοτικό Σχολείο Καταφυγίου
1. Παλαιό (κοινό) Δημοτικό Σχολείο / Old Community Primary School
2. Δημοτικό Σχολείο Καταφυγίου / Katafygio Primary School
3. Κύρια είσοδος – Αύλειος χώρος / Main Entrance and Schoolyard
4. Είσοδος αυλείου χώρου / Schoolyard Entrance
5. Μνημείο Ολοκαυτώματος / Memorial to the Holocaust of Katafygio
1. Παλαιό (κοινό) Δημοτικό Σχολείο
Η ανοικοδόμηση του εκτιμάται περί τα μέσα του 19ου αιώνα από δωρεές και προσωπική εργασία των κατοίκων, με πρωτοβουλία των ιερέων και προκρίτων του χωριού σε συνεργασία με την Μητρόπολη Κοζάνης. Επρόκειτο για απλό κτίσμα ορθογωνίου παραλληλογράμμου σχήματος με είσοδο από τη δυτική πλευρά. Περί το 1870, επί διδασκάλου Δήμου Βασιλείου, οργανώθηκε η αναβάθμιση του σε Αστική Σχολή. Η επίσημη σφραγίδα της Σχολής φέρει στο μέσο της τη χρονολογία 1892.
Από τη Σχολή αυτή αναδείχθηκαν πολλές προσωπικότητες ευρύτατα αναγνωρισμένες στις επιστήμες, την Εκκλησία και τις τέχνες, πολλές από τις οποίες στη συνέχεια δίδαξαν σε αυτή, όπως ο φιλόλογος/ακαδημαϊκός Ιωάννης Τσικόπουλος, Δήμος Βασιλείου, Δημήτριος Μπίρδας, Θεόδωρος Παπαϊωάννου, Αθανάσιος Νικολαίδης, Γεώργιος Παπαγεωργίου (Φτωήχας) κ.ά..
Εδώ έλαβε την εγκύκλια εκπαίδευση και ο συμπατριώτης μας Αλέξης (Γιώργης) Ζορμπάς (1865-1941), ο κεντρικός ήρωας του μυθιστορήματος του Νίκου Καζαντζάκη «Βίος και πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά» καθώς και της κινηματογραφικής ταινίας «Ζορμπάς ο Έλληνας» (“Zorba the Greek”) σε σκηνοθεσία του Μιχάλη Κακογιάννη, μουσική Μίκη Θεοδωράκη και με πρωταγωνιστή τον Anthony Quinn.
Πυρπολήθηκε από τους Ναζί Γερμανούς κατακτητές τον Δεκέμβριο του 1943 και επισκευάστηκε με έξοδα και προσωπική εργασία των κατοίκων. Τις δεκαετίες 1970-1980 λειτούργησε ως καφενείο και στις 26 Αυγούστου 1986, ξημερώματα, καταστράφηκε εκ νέου από πυρκαγιά που προκλήθηκε για άγνωστους λόγους και έκτοτε ο χώρος ισοπεδώθηκε.
2. Δημοτικό Σχολείο Καταφυγίου
Ιστορικό διατηρητέο μνημείο, ιδιοκτησίας της Τοπικής Κοινότητας Καταφυγίου του Δήμου Βελβεντού, μαζί με τον περιβάλλοντα χώρο του. Πράξη ανακήρυξης ως διατηρητέου νεότερου μνημείου: ΦΕΚ 221/τ.Β’/24.04.1985.
Πρόκειται για λιθόκτιστο ορθογώνιο κτίριο με τετράρριχτη κεραμοσκεπή, που χτίστηκε χάρη σε εισφορές των κατοίκων καθώς και Καταφυγιωτών της διασποράς στις αρχές του 20ου αιώνα. Οι όψεις του διέπονται από απόλυτη συμμετρία ως προς τον κατακόρυφο άξονα ενώ το οίκημα εκτείνεται σε δύο επίπεδα: υπόγειο και υπερυψωμένο ισόγειο. Η κύρια όψη του βρίσκεται στη βορινή πλευρά ενώ η είσοδος βρίσκεται σε εσοχή, με τη σκεπή να στηρίζεται σε δύο κίονες. Η μαρμάρινη σκάλα εισόδου έχει χαμηλό κτιστό στηθαίο εκατέρωθεν που οδηγεί στην κύρια είσοδο. Περιμετρικά της ευρύχωρης σάλας, μετά την είσοδο, βρίσκονται οι θύρες που οδηγούν σε τέσσερις αίθουσες διδασκαλίας καθώς και σε μια μεγάλη αίθουσα διδασκαλίας/εκδηλώσεων. Διέθετε πλουσιότατη βιβλιοθήκη με έργα Ελλήνων συγγραφέων σε εκδόσεις της Λειψίας, καθώς και την προσωπική βιβλιοθήκη με πολλά χειρόγραφα του Φιλολόγου/Ακαδημαϊκού Ιωάννη Τσικόπουλου (1839-1912).
Στις αίθουσες της Σχολής αυτής φοίτησε και ο παγκοσμίου ακτινοβολίας Γέρων Επίσκοπος Περγάμου κυρός Ιωάννης Ζηζιούλας (1931-2023), γέννημα-θρέμμα του Καταφυγίου, μέλος της Ακαδημίας Αθηνών (1993) και στη συνέχεια Πρόεδρος της (2002). Κατά την περίοδο 1922-1932 λειτούργησε στο Καταφύγι διτάξιο ημι-γυμνάσιο με πρώτο Διευθυντή τον Φιλόλογο Νικόλαο Ι. Οικονόμου (1922-1928).
Στο κτίριο αυτό, στις 20 Οκτωβρίου 1943 και για δύο ημέρες, πραγματοποιήθηκε Α’ Παμμακεδονική Συνδιάσκεψη της ΕΠΟΝ με την συμμετοχή αντιπροσώπων νεολαιίστικων οργανώσεων της ΕΠΟΝ Μακεδονίας και Θράκης καθώς και του Μητροπολίτη Κοζάνης Ιωακείμ Αποστολίδη.
Το περίλαμπρο αυτό οίκημα πυρπολήθηκε ολοκληρωτικά από τους Ναζί Γερμανούς κατακτητές στις 23 Δεκεμβρίου 1943, μετατρέποντας σε στάχτη την πλούσια και μοναδική βιβλιοθήκη του.
Αναστηλώθηκε μετά από επίπονη συλλογική προσπάθεια, με προσωπική εργασία Καταφυγιωτών μαστόρων και υλοτόμων και με δωρεές Καταφυγιωτών και ομογενών του εν Αμερική Συλλόγου «ΜΕΓΑΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ». Τα εγκαίνια έγιναν στις 7.12.1952. Κατά τις δεκαετίες 1950-1960 ξαναλειτούργησε ως Σχολείο ενώ κατά την δεκαετία του ‘70 φιλοξενήθηκαν θερινές παιδικές κατασκηνώσεις.
Με απόφαση του Δημοτικού Συμβουλίου Βελβεντού υπ’αρ. 129/2010 η χρήση του παραχωρήθηκε στον Εξωραϊστικό Πολιτιστικό Σύλλογο Καταφυγίου «Η Λιάχα» για τις πολυποίκιλες δράσεις του. Στους χώρους του εκτίθενται λαϊκές φορεσιές και αντικείμενα της Καταφυγιώτικης παράδοσης ενώ χρησιμοποιείται και ως χώρος εκδηλώσεων της Κοινότητας και του Δήμου.
Τ. ΚΟΙΝΟΤΗΤΑ ΚΑΤΑΦΥΓΙΟΥ
ΔΗΜΟΣ ΒΕΛΒΕΝΤΟΥ 2026
1. Old Community Elementary School
The original building is believed to have been erected in the mid-nineteenth century through donations and the voluntary labour of the villagers, at the initiative of the village priests and leading citizens, in cooperation with the Holy Metropolis of Kozani. It was a simple rectangular structure with its entrance on the western side. Around 1870, during the tenure of the teacher Dimos Vasileiou, efforts were made to upgrade the School into an Urban School (higher elementary school). The School’s official seal bears the date 1892 at its center.
From this School evolved many prominent and widely distinguished personalities in the sciences, the Church, and the arts, several of whom also returned to teach at the School. Among them were the philologist and academician Ioannis Tsikopoulos, Dimos Vasileiou, Dimitrios Birdas, Theodoros Papaioannou, Athanasios Nikolaidis, and Georgios Papageorgiou (Ftoichas), among others.
It was also here that Alexis (Giorgis) Zorbas (1865–1941), a native of Katafygi, received his early education. He later became the inspiration for the central character of Nikos Kazantzakis’s novel “Zorba the Greek” (The Life and Times of Alexis Zorbas), and for the film “Zorba the Greek”, directed by Michael Cacoyannis, with music by Mikis Theodorakis and starring Anthony Quinn.
The School building was burned by Nazi German occupation forces in December 1943 and was subsequently repaired through the financial contributions and personal labour of the villagers. During the 1970s and 1980s, it operated as a café. In the early hours of August 26, 1986, the former School was once again destroyed, this time by a fire of unknown circumstances. Later on it was demolished.
2. Katafygio Elementary School
This present-day historic preservation monument, together with its surrounding grounds, belongs to the Local Community of Katafygio in the Municipality of Velventos. It was officially designated as a “protected modern monument” in Government Gazette 221/B/24.04.1985.
The building is a rectangular structure built of stone with a ridged tile roof, erected in the early twentieth century with contributions from the villagers and from emigrants of Katafygio living abroad. Its facades are strictly symmetrical along a central vertical axis, and the building is arranged on two levels: a basement and a raised ground floor. The principal facade faces north, while the entrance is set within a recessed porch, the roof of which is supported by two columns. A marble staircase, flanked on either side by a low built parapet, leads to the main entrance. Around the spacious entrance hall are doors opening into four classrooms, as well as a large hall used for teaching and public events. The School housed an exceptionally rich library, including works by Greek authors published in Leipzig, together with the personal library and numerous manuscripts of the philologist and academician Ioannis Tsikopoulos (1839–1912).
Among those educated here was Metropolitan of Pergamon Ioannis Zizioulas (1931–2023), a native of Katafygio whose theological work and teachings have worldwide recognition. He was elected a member of the Academy of Athens in 1993 and in 2002 he was bestowed the unique honor of being the only cleric to serve as its President. Between 1922 and 1932, Katafygio was also home to a two-grade lower secondary school, whose first headmaster was the philologist Nikolaos I. Oikonomou (1922–1928).
On October 20, 1943, and for the following two days, this building hosted the First Pan-Macedonian Conference of EPON, attended by representatives of EPON youth organizations from Macedonia and Thrace, as well as Metropolitan Joachim Apostolidis of Kozani.
This splendid building was completely burned by the Nazi German occupation forces on December 23, 1943, and its rich and unique library was reduced to ashes.
It was restored through a long and demanding collective effort, with the personal labour of craftsmen and lumber workers from Katafygio, and with the donations from Katafygio natives and expatriates, including members of the “Megas Alexandros” Association of America. The restored building was inaugurated on December 7, 1952. During the 1950s and 1960s it once again served as a school, while in the 1970s it hosted summer children’s camps.
By decision of the Municipal Council of Velventos, no. 129/2010, the building was granted for use to the Katafygio Cultural and Beautification Association “Liacha”, which carries out a wide range of activities here. Traditional costumes and objects from the folk heritage of Katafygio are exhibited on the premises, which also serve as a venue for community and municipal events.
LOCAL COMMUNITY of KATAFYGIO
MUNICIPALITY OF VELVENTOS 2026